فرموده [ فرماييد ] . « 1 » بنا بر اين ، دانسته شد كه از جمله باورها و علايق فرهنگى ، اجتماعى و سياسى مرحوم آخوند « تدوين قوانين در چارچوب شريعت اسلام » بوده است . با اين وضع جاى بسى شگفتى است كه وجه افتراق ايشان با امثال مرحوم آخوند ملا قربان على زنجانى چه چيزى بوده و مخالفت و منافرتشان با مرحوم شيخ فضل اللَّه نورى چه وجهى داشته است ؟ اين مطلبى است كه در جاى مناسب خود پاسخ لازم را مىطلبد . ب . بيگانه‌گريزى و استعمارستيزى بر پايهء آن چه از اين نامه و ديگر اسناد مربوط مفهوم مىشود ، از ديگر باورها و دل‌بستگىهاى آخوند خراسانى خصلت « گريز از بيگانگان » و غير مسلمان‌ها و عدم اعتماد به آنان در هيچ شرايطى است ، كه صفت « استعمارستيزى » را نيز به دنبال دارد . آخوند واقعاً يك رهبر ضدّ سلطهء خارجى بر ممالك اسلامى بود . چنان‌كه در مادهء پنج اين نامه آن را آشكار ساخته و فرموده است : بپرهيز و بسيار بپرهيز از اين كه بيگانگان در كار مملكت دخالت كنند . و مراقبت كنيد و بسيار مراقبت كنيد تا فتنه‌سازىهاى آنان را از ميان برداريد . زيرا سر منشأ كلّيهء بلاها و فساد از آنان ناشى مىشود ، و هيچ‌گونه اعتمادى هم آنان را نشايد . مرحوم آخوند نسبت به دخالت بيگانگان در امور ايران ، بويژه حضور مستقيم آنان در خاك اين كشور عزيز ، بسيار حسّاسيت داشت . او بعد از به توپ بسته شدن مجلس شوراى ملّى به فرمان محمّد على شاه و مباشرت و فرماندهى عملياتى « لياخوف روسى » و حضور روس‌ها در برخى از نقاط ايران در آن زمان ، در عراق تجهيز نيرو كرد كه به ايران بيايد و با آنان بجنگند ، لكن خبر سقوط محمّد على شاه و

--> ( 1 ) . همان ، ص 237 .